“Alle werkelijk leven is ontmoeting”

De filosofie van Martin Buber en Emmanuel Levinas

Martin Buber (1878-1965) wordt wel de ‘filosoof van de ontmoeting’ genoemd. Geboren in Wenen, opgevoed door zijn grootouders in het innerlijk doorleven van de Thora en Talmoedische geschriften.

illustration Na zijn opleiding tot rabbijn heeft Buber zich toegelegd op het in de praktijk brengen en onderrichten van verbondenheid. In zijn bekendste boek Ich und Du komt vooral het thema van de dialoog tot uitdrukking. Niet de mens of de wereld staan centraal maar de relatie tussen de mens en de wereld. Relaties kunnen volgens Buber worden verdeeld in ‘ik-het-relaties’ en ‘ik-jij-relaties’. Alleen in ik-jij-relaties is er volgens Buber sprake van een werkelijke dialoog waarin partners aan elkaar gelijkwaardig zijn. De mens kan slechts ‘ik’ zeggen dankzij het ‘jij’; zijn verhouding met anderen is dialogisch. ‘Jij’ wordt gezien als subject, een medemens. Het is de wereld van het ‘zijn’.
Bij ik-het relaties is er geen sprake van zo’n werkelijke dialoog en wordt de ander of het andere object, een middel om een doel te bereiken. Het is de wereld van materie, kennis, gebruik; de wereld van het ‘hebben’. Het is de kunst die twee werelden te verbinden, op een wijze dat wederkerigheid en gelijkheid niet door het hebben worden verdrongen.

Religieus geduid (“In ieder ‘jij’ spreken wij het eeuwige aan”) is ook de verhouding met Jahweh dialogisch. Buber wijst op het in de mens aangelegd zijn van het tussenmenselijke als enige plaats waar Jahweh ‘oplicht’. Met name op niet-joodse theologen heeft deze zienswijze veel invloed gehad.

Emmanuel Levinas (1905-1995) werkte de gedachtengang van Buber verder uit. In zijn geschriften toont hij aan dat de ander altijd anders is in diens anders zijn. De essentie is de Ander binnen de ander die in fysieke en emotionele zin onderhevig is aan lijden. Steeds is er een appel van deze Ander om gezien en daarin bevrijd, verlost te worden van lijden.
“Ik word ik – zo schrijft Levinas – in het aangezicht van de ander”. In de film ‘Cast away” verblijft de hoofdpersoon Tom Hanks lange tijd op een onbewoond eiland. Hij wil communiceren, tekent een gezicht op een volleybal en praat ertegen. Het gezicht blijft onbewogen en hij wordt woedend, begint te stompen en te slaan. Maar in een object zit geen aangezicht. Niemand kan ‘ik’ worden zonder de aanblik van het gelaat van de ander. Net als Sartre meent Levinas dat een mens zijn vrijheid verliest door de blik van de ander. Maar anders dan Sartre meent hij dat die mens daardoor niet vervreemd raakt, maar pas zichzelf wordt. Zijn vrijheid wordt gecorrigeerd en verdiept tot verantwoordelijkheid.

Het messianisme (anders dan de Messias waarop de Joodse traditie wacht) voltrekt zich als een actuele belofte in de gebeurtenis van het openstaan, het praktisch mededogen. De Oneindige openbaart zich in het gelaat van de ander. Daarin kan de mens worden in plaats van zijn (zoals bij Heidegger). Indrukwekkend is de polemiek van Levinas t.o.v. de existentiefilosofie van Heidegger. Niet langer wil Levinas de mens als gegijzelde zien door het Zijn. Het innerlijk van de mens is op te vatten als een Huis dat bewoond kan worden in een wereld waarin we ons vaak een vreemdeling voelen.

Deze cursusdag laten we de drie fundamentele dimensies van de werkelijkheid die Buber en Levinas ons laten zien, tot ons doordringen: de werkelijkheid van een medemens die een appel op mij doet, de werkelijkheid van medeschepselen (de wereld, die om erkenning en zorg vraagt) en de dimensie van het heilige, het Oneindige dat ons uitnodigt met vragen als: mens waar ben je op uit, waar leef je voor, wat is je bestemming?

Martin Buber, De weg van de mens, een klein juweeltje, gebaseerd op een lezing die Buber hield in Bentveld tijdens een Woodbrookers bijeenkomst in 1947. Telkens is een chassidische anekdote uitgangspunt voor een beschouwing over de vraag welke weg een mens moet gaan om zijn of haar bestemming te bereiken.
“Bij zichzelf beginnen, maar niet bij zichzelf eindigen; van zichzelf uitgaan maar niet naar zichzelf toe streven: zichzelf zijn, maar niet met zichzelf bezig zijn.”

cursus-info
Jan13
Docent: drs Ko Vos
Cursusnummer: 12-500-AD
Data: (nieuwe datum!) zaterdag 14 januari 2012 (10.00-16.30 uur)
Cursusgeld: € 61,-

Korting leden: 25%, studenten/stadspas: 20%, donateurs 10%


Inschrijven | Print pagina